Wpływ leczenia onkologicznego na stan skóry
Nowotwory złośliwe mają zdolność niepohamowanego rozrostu i przerzutów, dlatego wymagają agresywnego leczenia. Leczenie onkologiczne to nie tylko walka z nowotworem, to również ogromne obciążenie dla całego organizmu, w tym dla skóry. W terapii onkologicznej stosuje się następujące metody ratujące życie: chemioterapię, radioterapię, hormonoterapię, immunoterapię i leczenie chirurgiczne. Wskazane strategie terapeutyczne działają ogólnoustrojowo – niszczą komórki nowotworowe jednocześnie osłabiając zdrowe tkanki, co rzutuje na stan skóry.
Chemioterapia odgrywa ważną rolę w zwalczaniu komórek nowotworowych, jednak stosowane w niej cytostatyki nie działają wybiórczo. Oprócz komórek nowotworu uszkadzają również zdrowe tkanki, zwłaszcza te o wysokiej aktywności proliferacyjnej, jak komórki nabłonkowe, komórki układu pokarmowego czy szpik kostny. Leki te zaburzają także funkcjonowanie płaszcza hydrolipidowego skóry, co prowadzi do zwiększonej utraty wody przez naskórek oraz większej podatności skóry na działanie czynników zewnętrznych i drobnoustrojów chorobotwórczych. Typowe zmiany dermatologiczne pojawiają się zwykle po 2–3 tygodniach od rozpoczęcia leczenia i obejmują m.in. wypadanie włosów, natomiast po około 6 tygodniach mogą wystąpić takie objawy jak zanokcica, świąd, teleangiektazje, przebarwienia skóry czy zespół ręka-stopa. Do jej następstw należą między innymi hiperkeratoza, pęknięcia opuszków palców i pięt, a także dolegliwości bólowe.
Stosowanie hormonoterapii w leczeniu chorób nowotworowych przyczynia się do suchości i podrażnienia skóry, a także do obniżenia jej gęstości oraz sprężystości. W literaturze medycznej opisywane są również sporadyczne przypadki występowania rumienia wielopostaciowego.
Sterydoterapia niesie ze sobą ryzyko wystąpienia wielu działań niepożądanych na skórze. Wśród nich można wymienić ścieńczenie skóry właściwej, przewlekłe stany zapalne, rozwój zmian trądzikowych, a nawet możliwość powstawania bliznowców.
Radioterapia choć działa miejscowo to promieniowanie oddziałuje nie tylko na komórki nowotworowe, lecz również na zdrowe tkanki znajdujące się w polu napromieniania. W wyniku tego procesu zaburzeniu ulega równowaga pomiędzy utratą komórek warstwy rogowej a prawidłowym różnicowaniem i dojrzewaniem komórek warstwy podstawnej naskórka. Następuje spowolnienie podziałów komórkowych i zakłócenie procesów metabolicznych. Uszkodzenia obejmują naczynia krwionośne, co prowadzi do powstawania blizn, zmian barwnikowych oraz teleangiektazji. Wczesne powikłania, pojawiające się zazwyczaj kilka tygodni po rozpoczęciu leczenia, obejmują suchość skóry, zaburzenia pigmentacji, łysienie oraz rumień. Przy ciężkim popromiennym zapaleniu skóry kolejne dawki promieniowania utrudniają regenerację komórek i opóźniają proces gojenia owrzodzeń. Odczyny późne obserwuje się najczęściej po kilku miesiącach od zakończenia terapii. Dochodzi wówczas do zmniejszenia liczby fibroblastów oraz degradacji włókien kolagenowych, co skutkuje zmianami o charakterze zanikowym. Jednocześnie dochodzi do nadprodukcji kolagenu o nieprawidłowej strukturze, co powoduje utratę elastyczności skóry, jej zgrubienie i obrzęki. Dodatkowo uszkodzenie śródbłonka naczyń prowadzi do powstawania teleangiektazji, a zanik gruczołów łojowych, potowych i mieszków włosowych pogłębia stopień uszkodzeń. W przypadku zastosowania wysokich dawek promieniowania może dojść do martwicy skóry. Istnieją określone miejsca na ciele szczególnie narażone na silne reakcje popromienne np. twarz, obszary o cienkiej warstwie naskórka oraz miejsca styku tkanek, takie jak pachwiny, pachy czy okolice krocza.
Standardowe metody terapii onkologicznej, takie jak radioterapia, chemioterapia czy zabiegi chirurgiczne, mogą prowadzić do częściowej lub całkowitej dysfunkcji hormonalnej jajników. W konsekwencji pacjentki często doświadczają przedwczesnej menopauzy wraz z jej negatywnymi skutkami metabolicznymi. Oprócz wypadania włosów obserwuje się również ich odbarwienie, a po zakończeniu leczenia zwykle dochodzi do ponownego przywrócenia barwy. Często zmienia się także struktura włosów.
Zastosowane procedury onkologiczne wywierają istotny wpływ na kondycję i wygląd skóry. Na jej stan oddziałują także inne czynniki, m.in. styl życia (np. palenie tytoniu, dotychczasowa pielęgnacja, aktywność fizyczna), wiek chorego, ogólna odporność organizmu związana z funkcjonowaniem układu limfatycznego, uwarunkowania genetyczne czy obecność chorób współistniejących, takich jak cukrzyca. Są to ważne aspekty przy ustalaniu planu zabiegów kosmetologicznych oraz doborze pielęgnacji domowej.
W odpowiedzi na problemy z jakimi mierzy się skóra w trakcie leczenia onkologicznego powstała onkokosmetyka – multidyscyplinarne podejście, które koncentruje się na poprawie jakości życia osób w trakcie i po leczeniu nowotworowym. Obejmuje ono m.in.:
- oczyszczanie skóry łagodnymi preparatami – należy stosować niepieniące się lub słabo pieniące się delikatne środki myjące o fizjologicznym pH (około 5,5) bez substancji zapachowych i alergenów zapachowych (mleczka, kremy oczyszczające i delikatne płyny do demakijażu),
- nawilżanie i odbudowę bariery ochronnej – zalecane są kremy zawierające kwas hialuronowy, betainę, trehalozę, kwas gliceryzynowy, beta-glukan, ceramidy, fitosterole, oleje i masła roślinne,
- fotoprotekcję – produkty przeciwsłoneczne o szerokim spektrum UVB-UVA, o wysokiej lub bardzo wysokiej ochronie, kapelusz z szerokim rondem i lekka, luźna odzież z włókien naturalnych, unikanie wychodzenia z domu w najgorętszej porze dnia (między 11:00 a 17:00), miejsca narażone na radioterapię powinny być osłonięte przez 6 miesięcy od ostatniego zabiegu,
- indywidualne porady kosmetologiczne dopasowane do aktualnych potrzeb pacjenta.
Zaniedbanie skóry w trakcie terapii onkologicznej pogłębia dyskomfort, zwiększa ryzyko powikłań i dodatkowo obniża samopoczucie. Właściwa pielęgnacja nie tylko łagodzi skutki uboczne leczenia, ale również daje pacjentowi poczucie troski o siebie i pozwala lepiej przejść przez trudny proces terapii.
